Demokratik Toplumun Testi: 2911 Sayılı Kanun, Anayasa m. 34 ve Uluslararası Standartlar Işığında Toplantı ve Gösteri Yürüyüşü Özgürlüğü

Özet: Toplantı ve gösteri yürüyüşü düzenleme hakkı, çoğulcu demokrasilerin varlık şartlarından biridir. Türk anayasal düzeninde Anayasa’nın 34. maddesi ile güvence altına alınan bu hak, uygulamada 2911 sayılı Toplantı ve Gösteri Yürüyüşleri Kanunu’nun getirdiği statik kurallar ve kolluk pratikleri nedeniyle sık sık kısıtlamalarla karşılaşmaktadır. Bu makalede; "izin" ve "bildirim" usullerinin hukuki niteliği, hakkın mekânsal boyutu (yer ve güzergah seçimi özgürlüğü), "barışçıl olma" kriteri ve devletin hem negatif hem de pozitif yükümlülükleri; Anayasa Mahkemesi (AYM) ve Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi (AİHM) içtihatları ile öğreti (doktrin) ekseninde derinlemesine analiz edilmektedir.

I. Giriş : Demokratik Toplum Düzeninin Temel Taşı Olarak Toplantı Özgürlüğü

Toplantı ve gösteri yürüyüşü özgürlüğü, bireylerin ortak bir amacı açıklamak, savunmak veya protesto etmek amacıyla bir araya gelmesini sağlayan, kolektif bir ifade biçimidir. Doktrinde isabetle vurgulandığı üzere bu hak, sadece kendi başına bir özgürlük alanı yaratmaz; aynı zamanda düşünceyi açıklama ve yayma hürriyetinin (Anayasa m. 26, AİHS m. 10) toplumsal düzeyde görünürlük kazanmasını sağlayan "mütemmim bir cüz" (tamamlayıcı parça) niteliğindedir.[1]

Demokratik bir toplumda azınlıkta kalan veya sesini ana akım medya mecralarında duyuramayan gruplar için kamusal alan, görüşlerini aktarabilecekleri yegâne platformdur. Bu nedenle, devletin bu hakka yönelik müdahalelerinin sınırları, o rejimin "demokratik" karakterini belirleyen en hassas terazidir. Ancak Türkiye’deki yasal mevzuat (özellikle 2911 sayılı Kanun) ile anayasal ve uluslararası normlar arasında, teoriden pratiğe uzanan ciddi bir gerilim hattı mevcuttur.

II. Anayasal Güvence ve Yasal Sınırlamaların Normatif Çatışması

1. Normatif Hiyerarşi ve Anayasa m. 13'ün Sınırlandırma Rejimi

Hukuk devletinin en temel yapı taşı olan normlar hiyerarşisi (Anayasa m. 11), alt kademede yer alan kanunların, anayasal normların lafzına ve ruhuna aykırı olamayacağını amirdir. Anayasa’nın 34. maddesi, toplantı ve gösteri yürüyüşü hakkını düzenlerken "önceden izin almaksızın" ibaresini kullanarak mutlak bir negatif özgürlük alanı tanımlamıştır. Bu hakka getirilecek sınırlamaların meşruiyeti ise ancak Anayasa’nın genel sınırlandırma rejimi olan 13. maddedeki kümülatif (birlikte bulunması gereken) şartların varlığıyla mümkündür:

• Kanunilik: Sınırlamanın açık, öngörülebilir ve net bir kanun hükmüne dayanması gerekir.
• Meşru Amaç: Sınırlamanın Anayasa’nın ilgili maddesinde (m. 34/2) sayılan özel sebeplerle (kamu düzeni, millî güvenlik vb.) sınırlı olması gerekir.
• Özün Dokunulmazlığı: Sınırlama, hakkın kullanılmasını anlamsız kılacak düzeye ulaşmamalıdır.
• Demokratik Toplum Düzeninin Gerekleri ve Ölçülülük: Müdahale, ulaşılmak istenen amaçla orantılı olmalı ve demokratik bir toplumda "zorunlu bir toplumsal ihtiyacı" karşılamalıdır.

2911 sayılı Kanun ise özgürlükçü anayasa teorisinde kabul gören bu parametreleri ters yüz eden bir mantıksal kurgu üzerine inşa edilmiştir. Kanun, hakkın özünü korumak yerine, idarenin denetim ve gözetim yetkisini (kamu düzenini) mutlaklaştıran statik bir yaklaşımı benimser.

2. "İzin" ile "Bildirim" Arasındaki Kavramsal ve Hukuki Uçurum

Doktrinde haklı olarak belirtildiği üzere, "izin" usulü (prior authorization), bir hakkın kullanımını idari otoritenin onayına bağlar ve idareye takdir yetkisi tanır; "bildirim" usulü (prior notification) ise hakkın sahibine ait olduğunu, idareye sadece gerekli önlemleri alması için bilgi verildiğini kabul eder.[10]

Anayasa "bildirim" modelini dahi şart koşmamış, sadece "izin almaksızın" diyerek kanun koyucuya idari düzenleme yapma yetkisi vermiştir. Ancak 2911 sayılı Kanun’un 9 ve 10. maddeleri incelendiğinde, öngörülen bildirim usulünün şekli şartlarının (en az yedi kişilik düzenleme kurulu, üyelerin kimlik bilgileri, imza krizleri, 48 saatlik katı süre şartı) ağırlığı, bu mekanizmayı esastan bir "izin sistemine" yaklaştırmaktadır.

İdarenin bildirim metnindeki şekli bir eksikliği bahane ederek eylemi yasaklaması veya ertelemesi (m. 17), bildirimi usulüne uygun almama refleksi, açıkça anayasal "izin almaksızın" ilkesinin dolaylı olarak ihlal edilmesidir.

3. "Kanuna Aykırılık" ile "Hukuka Aykırılık" Ayrımı

Normatif çatışmanın en keskin tezahür ettiği yer, eylemlerin nitelendirilmesinde ortaya çıkan kavramsal yanılgıdır. Kolluk kuvvetleri ve yerel mülki amirler, 2911 sayılı Kanun’un lafzına sıkı sıkıya bağlı kalarak, kanunun şekli kurallarına uymayan her eylemi otomatik olarak "yasadışı / kanuna aykırı" ilan etmektedir. Kanun’un 23. maddesi, hangi hallerin "kanuna aykırı toplantı" sayılacağını (örneğin; bildirim verilmeden yapılan, belirlenen yer dışında yapılan eylemler) tahdidi olarak saymıştır.

Ancak anayasa hukuku doktrini ve yüksek yargı içtihatları, "kanuna aykırılık" ile "hukuka aykırılık" arasında kalın bir çizgi çizer.[11] Bir toplantının sırf 2911 sayılı Kanun’un şekli bir hükmüne (örneğin rota dışına çıkılması veya bildirim süresinin kaçırılması) aykırı olması, o toplantıyı tek başına "barışçıl olmaktan" çıkarmaz. Anayasal koruma (m. 34), toplantının yasal mevzuata kelimesi kelimesine uymasını değil, "silahsız ve saldırısız" (barışçıl) olmasını temel meşruiyet kriteri olarak belirlemiştir.

Dolayısıyla, kanunun lafzi yorumu ile Anayasa'nın özgürlükçü ruhu çatıştığında; mahkemelerin ve idarenin Anayasa’yı esas alarak "barışçıl olan ama şeklen kanuna aykırı olan" eylemleri hukuka uygun kabul etmesi gerekirken, pratik uygulama tam tersi yönde seyretmektedir.

4. İdarenin Geniş Takdir Yetkisi ve "Kamu Düzeni" Muğlaklığı

2911 sayılı Kanun, mülki amirlere (vali ve kaymakamlara) çok geniş ve ucu açık yetkiler tanımaktadır. Kanun’un 17. maddesi, mülki amire "kamu düzenini bozacağı yönünde açık ve yakın tehlike bulunması halinde" toplantıyı erteleme veya yasaklama yetkisi vermektedir.

Buradaki en büyük normatif tehlike, "kamu düzeni" (public order) kavramının soyutluğudur. İdare, bu kavramı çoğunlukla "statüko" veya "mevcut huzur ortamı" olarak yorumlamakta ve iktidarın politikalarına yönelik her sert eleştiriyi veya protestoyu potansiyel bir kamu düzeni tehdidi olarak görmektedir.[12] Oysa anayasal perspektifte kamu düzeni, sadece asayişten ibaret değildir; demokratik bir toplumda muhalif seslerin kendilerini ifade edebilmeleri de kamu düzeninin (demokratik düzenin) asli bir unsurudur.

Kanunun idareye tanıdığı bu sınırsız alan, anayasal hakkın sınırlandırılmasında "öngörülebilirlik" ve "keyfiliğin önlenmesi" ilkelerini (Anayasa m. 2) ağır biçimde zedelemektedir.

III. Uluslararası Hukuk, Öğreti ve Yüksek Yargı İçtihatları Işığında Hak İhlalleri

Yüksek mahkemelerin kararları, şüphesiz hukukun yaşayan yüzünü gösterir; ancak bu kararların felsefi ve teorik altyapısını kuran, meşruiyet sınırlarını çizen unsur öğretidir (doktrin). Türk hukuk öğretisinde, toplantı ve gösteri yürüyüşü özgürlüğünün sadece bireysel bir hak değil, kolektif bir "demokratik denetim mekanizması" olduğu yönünde güçlü bir konsensüs mevcuttur. Uygulamadaki ihlaller, bu felsefi temelin idari mekanizmalarca kavranamamış olmasından kaynaklanmaktadır.

Mülki idarenin ve kolluk kuvvetlerinin zihin dünyasında, "kamusal alan" egemenliğin mutlak ve steril bir şekilde sergilendiği bir tasarruf sahası, vatandaş ise bu sahada ancak uslu birer seyirci kaldığı sürece makbul sayılan bir özne olarak kodlanmıştır. Demokratik toplum düzeninin felsefi temelini oluşturan çoğulculuk, muhalefet ve itiraz kavramları, idari mekanizmaların bürokratik refleksleri tarafından birer "zenginlik" değil, hızla bastırılması veya şehir çeperlerine sürülmesi gereken birer "huzursuzluk kaynağı" olarak algılanmaktadır. Anayasa’nın 34. maddesindeki "izin almaksızın" ibaresinin ağırlığını taşıyamayan bu yapı, barışçıl bir protestoyu bir hakkın kullanımı olarak değil, devlet otoritesine karşı bir sadakat testi veya bir asayiş krizi olarak görme hatasına düşmektedir. Neticede ortaya çıkan tablo; anayasal özgürlük felsefesini içselleştirememiş, emir-komuta zincirinin katılığına sıkışmış ve vizyonu 2911 sayılı Kanun’un lafzi şekilciliğinden öteye geçemeyen bir bürokratik dirençtir.

Bu kavrayış yetersizliğinin en tehlikeli tezahürü, kolluğun eylemlere yaklaşımındaki "suçüstü" psikolojisidir. Sokakta hak arayan, anayasal sınır çizgisi olan "silahsız ve saldırısız olma" kriterine sadık kalan kitleler; idarenin gözünde anında potansiyel birer düzen bozucuya, hatta suçluya dönüştürülmektedir. En ufak bir idari prosedür eksikliğini ya da ilan edilen güzergahın dışına taşan bir adımı, orantısız güç kullanımı ve kitleleri gaz bombalarıyla boğma yetkisi veren bir meşruiyet zemini olarak okumak, tam anlamıyla bir hukuk cehaletidir. İdari mekanizmalar, devletin asli görevinin o meydanda yükselen aykırı ve çatlak seslerin güvenliğini sağlamak (pozitif yükümlülük) olduğunu unutmuş; aksine, meydanları boşaltmayı, statik bir sessizliği ve mutlak bir itaati "kamu düzeni" zanneder hale gelmiştir. Oysa çoğunluğun konforunu korumak adına muhalif sesleri susturmak, kamu düzenini sağlamak değil, demokratik düzenin altını oymaktır.

Daha da vahimi, yüksek yargı organlarının (AYM ve AİHM) yıllardır adeta birer ders notu niteliğinde önlerine koyduğu hak ihlali kararlarının, idari mekanizmalar nezdinde kalıcı bir zihniyet dönüşümüne yol açamamış olmasıdır. Türkiye’nin mahkûm olduğu her uluslararası karar, mülki amirler ve kolluk amirleri tarafından yapısal bir reform uyarısı olarak değil, bir an evvel atlatılması gereken adli birer detay veya maliyet kalemi olarak rasyonalize edilmektedir. Hukukun yaşayan yüzünü belirleyen bürokrasi, anayasal normların ruhunu kâğıt üzerinde bırakıp, sokağın gerçeğini kendi güvenlikçi paradigmasıyla dizayn etmeye devam etmektedir. Bir eyleme sızan üç-beş provokatörü bahane ederek binlerce kişilik barışçıl topluluğu kolektif bir şekilde cezalandırma refleksi, bu felsefi yoksunluğun en acı vesikasıdır. Hak bilincinden yoksun, hukuku sadece bir cezalandırma enstrümanı olarak gören bu idari elit, anayasal hakların özünü yasa maddelerinin dar kalıplarında boğarak, demokratik bir hukuk devleti olma iddiasını sadece metinlerde yaşayan bir illüzyona dönüştürmektedir.

1. "Sırf Bildirim Eksikliği" Dağıtma Gerekçesi Olamaz: Barışçıl Niteliğin Üstünlüğü

Öğretide Münci Kapani, toplantı özgürlüğünün özünü açıklarken, bu hakkın bireyin devlet karşısında "aktif statü hakkı" olduğunu ve iktidarı sivil toplum eliyle dengelemenin en doğrudan aracı olduğunu vurgular. Kapani’ye göre, idarenin biçtiği şekli kalıplar, hakkın kendisini boğacak düzeyde bir pranga haline getirilemez.[13]

Tolga Şirin ise konuyu "hukuka aykırılık" ve "barışçıllık" ekseninde ele alarak, idari prosedürlerin ihlal edilmesinin eylemi doğrudan meşruiyet dışına itemeyeceğini savunur:

"Bir gösterinin mevzuata aykırı olması ile o gösterinin 'barışçıl olmaması' tamamen farklı kategorilerdir. Demokratik bir hukuk devletinde ceza hukuku ve idari yaptırımlar, yalnızca somut zarara veya zarar tehlikesine (şiddete) odaklanmalıdır. Sırf idari bir formun (bildirimin) yerine getirilmemesi, kolluğa temel bir anayasal hakkı zor kullanarak askıya alma yetkisi vermez. Aksine bir yorum, usulün esasa feda edilmesidir."[14]

Bu doktrinel yaklaşım, AİHM’in Oya Ataman / Türkiye (2006) ve DİSK ve KESK / Türkiye (2013) kararlarındaki "idari hoşgörü" (administrative tolerance) ilkesinin de fikri zeminini oluşturur. Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi’nin (AİHM) Türkiye’deki toplantı ve gösteri yürüyüşü özgürlüğü pratiğini kökten sarsan ve uluslararası literatürde "idari hoşgörü / barışçıl eyleme tolerans" standardını getiren bu iki öncü kararının özeti şu şekildedir:

1.1 Oya Ataman / Türkiye Kararı (2006)

• Davanın Konusu ve Olaylar: İstanbul Barosu’na kayıtlı bir avukat olan Oya Ataman, 2000 yılında F tipi cezaevlerini protesto etmek amacıyla Sultanahmet Meydanı'nda düzenlenen barışçıl bir açık hava eylemine katılmıştır. Göstericiler bildirimde bulunmadığı ve mülki amirlikten izin almadığı gerekçesiyle kolluk kuvvetleri eylemin yasadışı olduğunu ilan etmiş, "dağılın" ihtarından kısa süre sonra kitleye müdahale edilmiştir. Müdahale sırasında kolluk, eylemcileri dağıtmak için göz yaşartıcı gaz (biber gazı) kullanmış ve başvuran Oya Ataman da dahil olmak üzere birçok göstericiyi gözaltına almıştır.
• AİHM’in Değerlendirmesi ve Gerekçesi: AİHM, Sözleşme’nin 11. maddesini (Toplantı ve Örgütlenme Özgürlüğü) incelerken tarihi bir tespit yapmıştır. Mahkeme, gösterinin 2911 sayılı Kanun’un aradığı resmi bildirim ve usul şartlarına uymadığını kabul etmiştir. Ancak eylemcilerin hiçbir şiddet hareketine başvurmadığını, silahsız ve barışçıl bir niyetle orada bulunduklarını saptamıştır. Mahkeme, "bir gösterinin sırf şekli kurallara veya bildirim usullerine uymamış olmasının, o eylemi barışçıl olmaktan çıkarmayacağını" vurgulamıştır. Kamu düzenini tehlikeye sokacak somut, ağır ve yakın bir tehdit bulunmadığı müddetçe, kamu makamlarının barışçıl gösterilere karşı "belirli bir nispette hoşgörü (tolerans)" göstermesi gerektiğine hükmetmiştir.
• Sonuç: AİHM, barışçıl bir eyleme sırf idari usulsüzlük gerekçesiyle ve gaz kullanılarak müdahale edilmesini "demokratik bir toplumda zorunlu ve ölçülü" bulmayarak Sözleşme'nin 11. maddesinin ihlal edildiğine karar vermiştir.

1.2. DİSK ve KESK / Türkiye Kararı (2013)

• Davanın Konusu ve Olaylar: Devrimci İşçi Sendikaları Konfederasyonu (DİSK) ve Kamu Emekçileri Sendikaları Konfederasyonu (KESK), 1 Mayıs 2008 işçi bayramını İstanbul Şişli’deki DİSK genel merkezi önünde toplanarak Taksim Meydanı’na doğru yürüyerek kutlamak istemiştir. Ancak İstanbul Valiliği, kamu düzenini ve güvenliğini gerekçe göstererek Taksim Meydanı’nı ve Şişli civarını tamamen trafiğe ve eylemlere kapatmıştır. Eylem günü henüz kitle yürüyüşe bile geçmeden, sendika binalarının önünde barışçıl bir şekilde bekleyen kalabalığa kolluk kuvvetleri çok yoğun bir şekilde tazyikli su, göz yaşartıcı gaz ve gaz bombaları ile müdahale etmiştir. Müdahale o kadar ağır olmuştur ki gaz bombaları sendika binalarının içine düşmüş, binadaki sendika yöneticileri ve üyeleri saatlerce mahsur kalmıştır.
• AİHM’in Değerlendirmesi ve Gerekçesi: AİHM bu kararında, Oya Ataman kararındaki standartları daha da ileriye taşımıştır. Mahkeme, idarenin "güvenlik" ve "kamu düzeni" argümanlarını incelemiş ve sendika üyelerinin şiddete başvuracağına dair hiçbir somut veri bulunmadığını belirtmiştir. Mahkeme, devletin sadece eylemlere müdahale etmeme yükümlülüğü (negatif) olmadığını, aynı zamanda sendika gibi demokratik kitle örgütlerinin eylemlerini güvenle yapabilmesini sağlama yükümlülüğü (pozitif) olduğunu hatırlatmıştır. Kararda, kolluğun henüz hiçbir şiddet eylemi veya taşkınlık yokken, sırf "yasaklanan bir alanda toplandılar" diye doğrudan en sert ve orantısız vasıtalarla (gaz ve suyla) saldırmasının hakkın özünü bizzat imha ettiği vurgulanmıştır. Ayrıca, mekân sınırlamasının hakkı kullanılamaz hale getirecek ölçüde katı uygulanamayacağına dikkat çekilmiştir.
• Sonuç: AİHM, kolluğun eylemi engelleme biçimini ve kullanılan gücün büyüklüğünü sert bir şekilde eleştirerek, demokratik toplum düzeninde bu müdahalenin hiçbir haklı gerekçesi olamayacağına hükmetmiş ve toplantı özgürlüğünün (m. 11) ağır biçimde ihlal edildiğine karar vermiştir.

Her iki kararın birleştiği evrensel hukuk ilkesi şudur: Şiddet içermeyen (barışçıl) bir toplumsal protestoda "yasadışılık" kriteri idari prosedürlerin eksikliğine (izinsiz/bildirimsiz olmaya) değil, eylemcilerin aktif olarak şiddete başvurup başvurmadığına bakılarak belirlenir. Devlet, katlanılabilir düzeydeki günlük aksamaları (trafiğin sıkışması, gürültü vb.) sineye çekmek ve cop yerine "hoşgörü" mekanizmasını işletmek zorundadır.

Anayasa Mahkemesi’nin (AYM) bireysel başvuru yolunda toplantı ve gösteri yürüyüşü özgürlüğüne ilişkin geliştirdiği ilk ve en önemli pilot/mihenk taşı niteliğindeki Ali Rıza Özer ve Diğerleri (Başvuru No: 2013/576, Karar Tarihi: 06.01.2015) kararının özeti şu şekildedir:

1.3. Ali Rıza Özer ve Diğerleri Kararı (2015)

• Davanın Konusu ve Olaylar: Başvurucular; Kocaeli’de 2012 yılında "Kentsel Dönüşüm" projelerini protesto etmek, mahallelerindeki yıkımlara dikkat çekmek ve seslerini belediyeye duyurmak amacıyla bir araya gelen mahalle sakinleri ve hak savunucularıdır. Grup, mülki amirliğe herhangi bir ön bildirimde bulunmadan (2911 sayılı Kanun'un aradığı 48 saatlik bildirim süresine uymadan) kendiliğinden toplanarak yürüyüşe geçmiş ve belediye binası önünde basın açıklaması yapmak istemiştir. Kolluk kuvvetleri, eylemin 2911 sayılı Kanun’a aykırı (bildirimsiz ve izinsiz) olduğunu belirterek grubun önünü kesmiş, dağılmaları yönünde ihtar yapmış ve ihtara uyulmaması üzerine biber gazı ve tazyikli su kullanarak kitleyi zorla dağıtmıştır. Başvurucular hem fiziki müdahaleye maruz kalmış hem de haklarında adli soruşturma açılmıştır.
• AYM’in Değerlendirmesi ve Gerekçesi: Anayasa Mahkemesi Genel Kurulu, bu başvuruyu incelerken Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi’nin (AİHM) Oya Ataman standartlarını Türk anayasa yargısına entegre etmiş ve şu tarihi saptamalarda bulunmuştur:
• Barışçıl Niteliğin Esas Alınması: AYM, Anayasa’nın 34. maddesinin yegâne sınırının "silahsız ve saldırısız" olmak olduğunu hatırlatmıştır. Bir gösterinin sırf yasal prosedürlere (bildirim süresine, mekan şartına) uymaması, o gösteriyi anayasal korumanın dışına itmez. Esas olan eylemin "barışçıl" niyetidir.
• İdari Hoşgörü Zorunluluğu: Mahkeme, barışçıl amaçlarla toplanan ve çevreye/kamu düzenine yönelik somut bir tehlike oluşturmayan kitlelerin, sırf "bildirim yapmadı" diye hemen güç kullanılarak dağıtılmasını anayasaya aykırı bulmuştur. İdarenin, bu tür durumlarda eylemcilere karşı belirli bir düzeyde "hoşgörü ve sabır" göstermesi gerektiği vurgulanmıştır.
• Orantılılık ve Demokratik Toplum Düzeni: Kolluğun müdahale ederken kullandığı araçların (biber gazı, tazyikli su) ve müdahale kararının kendisinin "demokratik bir toplumda zorunlu" ve "ulaşılmak istenen amaçla (asayişle) orantılı" olması gerekir. Ortada hiçbir şiddet yokken doğrudan güç kullanılması ölçülülük ilkesini ağır biçimde zedeler.
• Sonuç: Anayasa Mahkemesi, başvurucuların Anayasa’nın 34. maddesinde güvence altına alınan toplantı ve gösteri yürüyüşü düzenleme hakkının ihlal edildiğine oy birliğiyle karar vermiş ve ihlalin sonuçlarının ortadan kaldırılması için kararın bir örneğini ilgili mahkemelere ve İçişleri Bakanlığına göndermiştir.

Kararın Türk Hukukundaki Önemi

Ali Rıza Özer ve Diğerleri kararı, AYM’nin 2911 sayılı Kanun’un katı ve cezalandırıcı lafzına karşı, Anayasa'nın 34. maddesindeki "özgürlük lehine yorum" felsefesini açıkça üstün kıldığı ilk büyük içtihattır. Bu karardan sonra AYM, önüne gelen yüzlerce benzer dosyada (barışçıl eylemlere yapılan kolluk müdahalelerinde) bu karardaki ilkelere atıf yaparak istikrarlı bir şekilde ihlal kararları vermeye başlamıştır.

2. Mekânsal Sınırlamalar ve "Mekân Seçme Özgürlüğü" Üzerine Tartışmalar

2911 sayılı Kanun’un mülki amirlere şehirlerin gösteri alanlarını tek taraflı belirleme yetkisi tanıyan rejimi, öğretide ağır eleştirilere tabi tutulmaktadır. Kamu hukuku profesörü Ergun Özbudun, mekân yasaklarının dolaylı bir "hakkın özüne dokunma" faaliyeti olduğunu ifade eder. Özbudun’a göre, bir protestonun etkisi, onun yapıldığı yer ile doğrudan orantılıdır:

"Toplantı ve gösteri yürüyüşü hakkı, doğası gereği bir 'görünürlük' ve 'duyulurluk' hakkıdır. İdarenin göstericileri şehrin çeperlerine, kimsenin uğramadığı yalıtılmış alanlara mahkûm etmesi, hakkı teoride tanıyıp pratikte imha etmek anlamına gelir. Bu durum, Anayasa'nın 13. maddesinde yer alan 'özün dokunulmazlığı' ilkesinin açık bir ihlalidir."[15]

Anayasa Mahkemesi Genel Kurulu, Eğitim ve Bilim Emekçileri Sendikası ve Diğerleri (2023) kararında Taksim Meydanı yasağını incelerken tam olarak bu doktrinel argümanı referans almıştır. Mahkeme, mekânın sadece fiziki bir alan olmadığını, eylemin "kolektif hafızası ve simgesel değeri" olduğunu kabul ederek mekân seçme özgürlüğünü hakkın kurucu unsurlarından biri ilan etmiştir.

3. Kendiliğinden (Spontane) Toplantılar ve "Katlanılabilir Kaos" İlkesi

Öğretide Kerem Altıparmak, güncel olaylara anında reaksiyon gösterme refleksinin (spontane toplantıların), modern demokrasilerin ayrılmaz bir parçası olduğunu belirtir. Altıparmak, katı bürokratik sürelerin (2911 m. 10'daki 48 saat şartı gibi) bu hakkı işlevsiz kıldığını savunmaktadır:

"Siyasal veya toplumsal bir gelişmeye anında tepki verilmesi gereken durumlarda, önceden bildirim şartı aramak, hakkın varlık sebebini ortadan kaldırır. Önemli olan eylemin 'aniliği' değil, 'barışçıllığıdır'. Eğer eylem barışçılsa, devletin görevi bildirim yapılmadığı için cop kullanmak değil, o aniden gelişen kitleyi korumaktır."[16]

Bununla birlikte, kamusal alandaki eylemlerin şehir hayatını felç ettiği yönündeki idari argümanlara karşı öğretide Tevfik Sönmez Küçük, "katlanılabilir kaos" kavramını ileri sürer. Çoğulcu bir toplumda, bireylerin kendi konfor alanlarından (trafiğin açık olması, gürültüsüzlük vb.) başkalarının ifade özgürlüğü lehine geçici olarak fedakarlık etmesi gerekir. AİHM’in Bukta ve Diğerleri / Macaristan (2007) kararı da günlük yaşamdaki bu kaçınılmaz aksamaların, demokratik çoğulculuğun ödenmesi gereken makul bir bedeli olduğunu açıkça ortaya koymuştur.

4. Şahsi Sorumluluk İlkesi ve Kolektif Cezalandırma Yasağı

Doktrinde ceza hukukçuları da 2911 sayılı Kanun'un uygulanma biçimine ciddi eleştiriler getirmektedir. Bir gösteri esnasında marjinal bir grubun veya provoke edici birkaç kişinin taş atması, barışçıl amaçlarla orada bulunan binlerce kişinin eylemini "barışçıl olmaktan" çıkarmaz.

Öğretide vurgulandığı üzere, ceza hukukunun en temel ilkesi olan "kusursuz ceza olmaz" ve "ceza sorumluluğunun şahsiliği" ilkeleri, toplantı güvenliğinde de geçerlidir.[17] Kolluk, şiddete başvuran bireyleri yalıtıp (izole edip) adli işlem yapmakla yükümlüyken; eylemin tamamını "yasadışı" ilan ederek gaz bombalarıyla kitleye müdahale ettiğinde, barışçıl göstericileri de kolektif bir şekilde cezalandırmış olmaktadır. Bu durum, hem AYM hem de AİHM tarafından doğrudan "orantısız müdahale" ve "kişi hürriyeti ve güvenliği hakkı" ile "toplantı özgürlüğü" ihlali olarak kayda geçirilmektedir.

VI. Yasal Sınırların Dengesi

Hukuk devleti idealinin en samimi testi, devletin kendisini en "rahatsız" hissettiği anlarda, yani vatandaşın sokağa çıkıp iktidarı ve kurumları protesto ettiği esnada verdiği reflekstir. Türkiye'de yasal sınırlar ile özgürlük arasındaki denge, idari pratikler eliyle uzun süredir özgürlük aleyhine, statik asayiş lehine bilinçli bir biçimde bozulmuştur. Sınırların dengesini yeniden kurabilmek; mevzuattaki teknik rötuşlardan ziyade, idarenin "güvenlikçi klostrofobisini" sarsacak, yapısal ve ödünsüz hukuki argümanların yargı ve kolluk pratiğine dayatılmasını gerektirir. Dengenin anayasal ve uluslararası standartlara uygun bir biçimde, idari keyfiliği adeta bir zırh gibi delen kuramsal temelleri şu sert gerçeklikler üzerine inşa edilmek zorundadır:

1. Hak Lehine Yorum (Favor Libertatis) İlkesinin Bürokratik İnkârına Karşı Normatif Direniş

Evrensel kamu hukukunun gözbebeği olan favor libertatis (özgürlük lehine yorum) ilkesi, bir hak ile o hakkı kısıtlayan kural çatıştığında, uygulayıcının rotasını mutlak surette özgürlüğü genişleten patikaya kırmasını emreder. Ancak Türk idari mekanizması, bu ilkeyi adeta yapısal bir inkâr mekanizmasıyla karşılamakta; Anayasa’nın 13. maddesindeki "ölçülülük" ve "özün dokunulmazlığı" kriterlerini, hakkı yok etmenin yasal kılıfı haline getirmektedir. 2911 sayılı Kanun’un antidemokratik lafzını sığınak yapılan mülki amirler, Anayasa’nın 90. maddesinin son fıkrasını (uluslararası sözleşmelerin kanunlara üstünlüğü ilkesini) sistematik olarak görmezden gelmektedir.

Hukuki düzlemde ileri sürülmesi gereken uzlaşmasız argüman şudur: Anayasa’nın 34. maddesi bir lütuf metni değil, idarenin sınırlarını çizen emredici bir barikattır. Bir anayasal hakkın kullanımı, alt kademedeki bir kanunun (2911) bürokratik labirentlerine, imza krizlerine veya süre şartlarına hapsedilemez. İdarenin görevi, hakkın kullanım şartlarını bir cezalandırma enstrümanına dönüştürmek değil, o hakkın önündeki yasal barikatları temizlemektir. Hak lehine yorum, mahkemelerin idari kararları kağıt üzerinde denetlediği bir lüks değil, sokaktaki eylemciyi kolluğun keyfi şiddetinden koruyan en birincil normatif kalkandır.

2. Şiddet Eşiği Safsatası ve Kriminalizasyon Sınırının Kolluk Tarafından İhlali

Anayasa, hakkın sınırını korumak için tek bir meşru kırmızı çizgi çekmiştir: "Silahsız ve saldırısız olmak." Bu anayasal netliğe rağmen kolluk pratikleri, kendi konfor alanlarına göre icat ettikleri yapay bir "yasadışılık" ve "şiddet eşiği" safsatasına sığınmaktadır. Mülki amirin keyfi bir kararla "yasakladım" dediği anda, barışçıl ve silahsız kitlelerin anayasal hak kullanımı, kolluğun zihninde anında bir "asayiş krizine" ve "suçüstü" senaryosuna dönüştürülmektedir. Bir yürüyüşün rotasından sapması, kaldırımdan caddeye taşması veya mülki amirin keyfi sınırlarını zorlaması, o eylemi anayasal korumanın dışına iten birer "saldırganlık" faaliyeti asla olamaz.

Şiddet eşiği, ancak ve ancak eylemcilerin fiziki olarak somut bir yıkım veya saldırı başlattığı anda aşılmış sayılabilir. Ortada hiçbir fiziki saldırı yokken, sırf "dağılın" ihtarından üç saniye sonra kitleyi gaz bombaları, plastik mermiler ve tazyikli suyla boğmak, devletin tekelindeki meşru güç kullanma yetkisinin açıkça kötüye kullanılması ve bir devlet terörüne dönüştürülmesidir. Ceza hukuku doktrininin en temel ilkelerinden biri olan "hakkın icrası" (TCK m. 26/1), 2911 sayılı Kanun'un tüm şekilci suç tanımlarını bloke eden mutlak bir hukuka uygunluk nedenidir; bu nedeni yok sayarak eylemcilere şafak operasyonları veya sokak işkenceleriyle yaklaşmak hukuken suçtur.

3. "Kamu Düzeni" Muğlaklığının Silah Olarak Kullanılması ve Pozitif Yükümlülüğün İptali

Türk idari eliti, kökleri otoriter devlet reflekslerine dayanan soyut bir "kamu düzeni" kavramını, muhalif her çığlığı bastırmak için bir kitle imha silahı gibi kullanmaktadır. "Trafik sıkışacak", "esnaf rahatsız olacak", "kamu binalarının önü kapanacak" gibi absürt ve aciz gerekçeler, anayasal bir hakkın askıya alınmasının meşru gerekçeleri olarak pazarlanmaktadır. Bu durum, modern insan hakları hukukunun devlete yüklediği "pozitif yükümlülük" kavramının idari mekanizmalarca açıkça sabote edilmesidir. Demokratik bir toplumda kamu düzeni, meydanların mezarlık sessizliğine bürünmesi demek değildir; aksine, en radikal muhalif fikirlerin bile kamusal alanda güvenle yankılanabilmesidir.

Devletin asli görevi, "ben güvenliği sağlayamam" diyerek acziyet beyan edip eylemleri yasaklamak kolaycılığına kaçmak kesinlikle değildir. Tam tersine, devlet eylemcilerin kılına bile zarar gelmemesi için trafiği kesmek, alternatif yollar açmak ve karşıt grupların saldırılarını göğüslemek için tüm lojistik imkanlarını seferber etmekle mükelleftir. İdarenin kendi pozitif yükümlülüğünü ifa etmekten aciz kalmasını, hakkın sınırlandırılmasının meşru bir gerekçesi olarak sunması, hukuk teorisinde tam bir mantık dejeneresidir. Hak, idarenin keyfine veya konforuna göre eğilip bükülebilecek bir oyuncak değildir.

4. Kolektif Cezalandırma Barbarlığı ve Şahsi Sorumluluğun Askıya Alınması

Uygulamada en sık karşılaşılan ve hukuk devleti ilkesini tam anlamıyla paspas eden yapısal ihlal, binlerce kişilik barışçıl bir kitlenin içerisine sızmış veya gruptan bağımsız hareket eden birkaç marjinal odağın fiziki tepkilerini (örneğin bir taş atılmasını veya sert bir sloganı) bahane ederek kolluğun tüm kitleye vahşice saldırmasıdır. Bu pratik, evrensel hukukun en ilkel kabile rejimlerinde bile reddedilen "kolektif cezalandırma" barbarlığının modern bir tezahürüdür. Anayasa’nın 38. maddesinde güvence altına alınan "ceza sorumluluğunun şahsiliği" ilkesi, sokaktaki eylemciler için de mutlak bir koruma sağlar.

Kolluk kuvvetlerinin görevi, eylemin bütününe "yasadışı" damgası vurup kitleyi rastgele imha etmeye çalışmak değil; şiddete başvuran o sınırlı odağı kitleye hiçbir zarar vermeden, asgari ve nokta güç kullanarak aradan çekip çıkarmaktır (izolasyon yükümlülüğü). Barışçıl çoğunluğun anayasal hakkını, sırf birilerinin taşkınlığı gerekçesiyle gaz bulutları altında ezmek, kolluğun görevini ihmal etmesi ve orantısız güç kullanarak görevi kötüye kullanma suçunu işlemesidir. Yüksek yargının (AYM ve AİHM) bu konudaki net tokat niteliğindeki kararlarına rağmen bu kolektif cezalandırma refleksinin sürdürülmesi, idari mekanizmaların hukuka karşı bilinçli bir ideolojik direnç gösterdiğinin en açık kanıtıdır. Sınırların dengesi, ancak bu pervasız idari reflekslerin yargı eliyle ağır tazminat ve cezai yaptırımlarla dizginlenmesiyle mümkündür.

5. Çağdaş Demokrasilerde "Yasal Sınır" Paradigmasının Yeniden Tanımlanması

Sonuç olarak, yasal sınırların dengesi, anayasal hakkın sınırlandırılması değil, hakkın korunmasının sınırlarının çizilmesi olarak yeniden formüle edilmelidir. 2911 sayılı Kanun’un lafzi sınırları, Anayasa’nın ve uluslararası sözleşmelerin çizdiği geniş özgürlük alanını daraltan birer "baskı enstrümanı" olarak kullanıldığı müddetçe hukuk güvenliği zedelenir.

Demokratik bir toplumda çoğunluğun konforu, azınlığın veya muhaliflerin anayasal ifade ve protesto hakkından daha üstün değildir. Sınırların dengesi, ancak devletin kamu düzenini "statik bir sessizlik" olarak görmekten vazgeçip, "dinamik ve çok sesli bir barışçıl kamusal alan" olarak kabul etmesiyle kurulabilir. Yargı organlarına düşen temel vazife ise, idarenin bu alandaki geniş takdir yetkisini sıkı bir "ölçülülük" ve "demokratik zorunluluk" denetimine tabi tutarak, yasanın anayasaya aykırı uygulamalarını durdurmaktır.

V. Hak İhlallerinin En Sık Görüldüğü Alanlar

Uygulamada en sık karşılaşılan ihlaller şunlardır:

1.Bildirim Eksikliğinin Otomatik Yasaklama Sebebi Sayılması

AYM'ye göre bildirimin yapılmamış olması toplantıyı kendiliğinden anayasal koruma alanının dışına çıkarmaz.

2. Barışçıl Katılımcıların Cezalandırılması

Bir kişinin yalnızca toplantıya katılmış olması cezalandırma için yeterli değildir.

Şiddete katılım veya somut suç teşkil eden davranış ayrıca ispat edilmelidir.

3. HAGB Kararları Yoluyla Caydırıcılık

AYM, hükmün açıklanmasının geri bırakılması kararlarının dahi toplantı hakkı üzerinde caydırıcı etki yaratabileceğini kabul etmektedir.

4. Genel ve Süresiz Yasaklama Kararları

Belirsiz süreli veya geniş coğrafi alanları kapsayan yasaklar çoğu durumda ölçülülük denetimine takılmaktadır.

Çünkü anayasal sistemde esas olan özgürlük, istisna olan ise sınırlamadır.

VI. Sonuç

2911 sayılı Kanun, 1980’li yılların korumacı ve devlet odaklı reflekslerini taşıyan, özgürlüğü istisna, sınırlamayı kural kabul eden felsefeyle maluldür. Ancak normlar hiyerarşisinin tepesinde yer alan Anayasa’nın 34. maddesi ve Anayasa’nın 90. maddesi uyarınca kanunların üzerinde bir icra gücüne sahip olan AİHS’in 11. maddesi, mutlak surette "özgürlük lehine yorum" ilkesini dayatmaktadır.

Sağlam bir hukuki zeminde; bir toplantının yasal sınırları aşması kolluğun subjektif değerlendirmesine veya basit şekil şartlarının ihlaline değil, yalnızca ve yalnızca "barışçıl olma niteliğinin somut ve organik şekilde kaybedilmesine" bağlanmalıdır. Demokrasinin kalitesi, meydanlardan yükselen çatlak seslerin kolluk gücüyle susturulmasıyla değil, o seslerin kamusal alanda güvenle yankılanabilmesine gösterilen hukuki olgunlukla ölçülür.

Dipnotlar

• [1] KAPANİ, Münci, Kamu Hürriyetleri, Ankara: Yetkin Yayınları, 2010, s. 185; ŞİRİN, Tolga, 30 Soruda Toplantı ve Gösteri Yürüyüşü Özgürlüğü, İstanbul: On İki Levha Yayıncılık, 2013, s. 12.
• [2] ALTIPARMAK, Kerem, "Yasadışı Olsa da Barışçıl Toplantı Engellenemez", Güncel Hukuk Dergisi, S. 112, 2013, s. 24.
• [3] AİHM, Oya Ataman / Türkiye, B. No: 74552/01, 05.12.2006, § 37-39; AİHM, DİSK ve KESK / Türkiye, B. No: 38676/08, 29.04.2013, § 29.
• [4] AYM, Ali Rıza Özer ve Diğerleri, B. No: 2013/576, 06.01.2015, § 72-74.
• [5] AYM Genel Kurulu, Eğitim ve Bilim Emekçileri Sendikası ve Diğerleri, B. No: 2014/7243, 15.11.2023, § 112-115.
• [6] AİHM, İzci / Türkiye, B. No: 42606/05, 23.07.2013, § 65.
• [7] AİHM, Bukta ve Diğerleri / Macaristan, B. No: 25691/04, 17.10.2007, § 35-36.
• [8] KÜÇÜK, Tevfik Sönmez, "Toplantı ve Gösteri Yürüyüşü Hakkının Sınırlılığı Üzerine Bir Değerlendirme", Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, C. 66, S. 3, 2017, s. 633.
• [9] TANYAR, Ziya Çağrı, "Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi İçtihadında Toplantı ve Gösteri Yürüyüşü Hakkı", Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, C. 60, S. 3, 2011, s. 604-609.

•  [10] ERDOĞAN, Mustafa, Anayasal Demokrasi, İstanbul: Siyasal Kitabevi, 2015, s. 242-245; GÖZÜBÜYÜK, A. Şeref / GÖLCÜKLÜ, Feyyaz, Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi ve Uygulaması, Ankara: Turhan Kitabevi, 2013, s. 412.
•  [11] AKARSU, Bahri, "Toplantı ve Gösteri Yürüyüşü Özgürlüğünün Sınırları", Anayasa Yargısı Dergisi, S. 31, 2014, s. 95-98.
•  [12] ÖZBUDUN, Ergun, Türk Anayasa Hukuku, Ankara: Yetkin Yayınları, 2021, s. 118-120.
•  [13] KAPANİ, Münci, Kamu Hürriyetleri, Ankara: Yetkin Yayınları, 2010, s. 188-190.
•  [14] ŞİRİN, Tolga, 30 Soruda Toplantı ve Gösteri Yürüyüşü Özgürlüğü, İstanbul: On İki Levha Yayıncılık, 2013, s. 45-47.
•  [15] ÖZBUDUN, Ergun, Türk Anayasa Hukuku, Ankara: Yetkin Yayınları, 2021, s. 122.
•  [16] ALTIPARMAK, Kerem, "Yasadışı Olsa da Barışçıl Toplantı Engellenemez", Güncel Hukuk Dergisi, S. 112, 2013, s. 26.
•  [17] CENTEL, Nur / ZAFER, Hamide / ÇAKMUT, Özlem, Türk Ceza Hukukuna Giriş, İstanbul: Beta Yayıncılık, 2022, s. 142; TANYAR, Ziya Çağrı, "Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi İçtihadında Toplantı ve Gösteri Yürüyüşü Hakkı", Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, C. 60, S. 3, 2011, s. 612.
•  18] ERDOĞAN, Mustafa, Anayasal Demokrasi, İstanbul: Siyasal Kitabevi, 2015, s. 250; ŞİRİN, Tolga, Türkiye'de Anayasa Mahkemesi Önünde Toplantı ve Gösteri Yürüyüşü Özgürlüğü, İstanbul: On İki Levha Yayıncılık, 2020, s. 88-92.
•  [19] CENTEL, Nur / ZAFER, Hamide / ÇAKMUT, Özlem, Türk Ceza Hukukuna Giriş, İstanbul: Beta Yayıncılık, 2022, s. 145.
•  [20] TANYAR, Ziya Çağrı, "Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi İçtihadında Toplantı ve Gösteri Yürüyüşü Hakkı", Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, C. 60, S. 3, 2011, s. 615-618.
•  [21] AİHM, Primov ve Diğerleri / Rusya, B. No: 17391/06, 12.06.2014, § 155; AYM, Dilan Ögüz Ergün, B. No: 2014/14112, 21.09.2017, § 51-54.